بحثى در شيوهء صوفيان چنان كه پيش ازين گفته‌ايم از قرن ششم ببعد و خاصه از اوايل قرن هفتم تصوّف به صورت سادهء خانقاهى خود كه مبتنى بود بر تعليمات عملى و مواعظ و نصايح و راهنماييهاى شيوخ و بحثهايى كه در مجالس وعظ مشايخ صورت مىگرفت ، اقتصار و اكتفا نكرد بلكه هيئت علمى يافت و قابليت تدوين براى آن حاصل شد و ازين پس در شمار علوم مختلفى از قبيل حكمت و كلام تدريس شد . اين امر بدانشمندانى كه ذوق تأليف دائرة المعارف داشتند فرصت داد تا « علم تصوّف » را نيز در شمار علوم ديگر ذكر كنند و توضيحات مستوفى دربارهء آن بدهند . علّامه شمس الدين محمّد بن محمود آملى ، دانشمند معروف قرن هشتم هجرى مقالهء سيم از كتاب مشهور خود نفائس الفنون فى عرائس العيون را اختصاص به « علم تصوّف و توابع آن » داده و آن را مشتمل بر پنج فن كرده است . فن اوّل در « علم سلوك »

--> * اسرار الاولياء ، بدر اسحق ، چاپ هند دربارهء فريد الدين گنج‌شكر و سلسلهء چشتيه . * دليل العارفين ، ملفوظات نظام الدين اوليا ، جمع كردهء قطب الدين بختيار كاكى ، چاپ هند . * وقايع شاه معين الدين چشتى ، بابولال ، چاپ لكنهو . * سير الاولياء ، سيد محمد مبارك العلوى الكرمانى ، دهلى ، دربارهء سلسلهء چشتيه . * شيخ علاء الدولهء سمنانى ، سيد مظفر صدر ، تهران 1334 . * حبيب السير ، غياث الدين خواندمير ، تهران ج 3 ، 1333 شمسى ص 337 ببعد و 356 ببعد ؛ ج 4 ، ص 410 ببعد . * * * دربارهء فتوت و فتيان كه انتساب‌گونه‌يى بصوفيان دارند مخصوصا استفاده شود از كتاب الفتوة تصنيف ابو عبد اللّه محمد بن ابى المكارم معروف بابن المعمار بغدادى ( م . 642 ) طبع مصر . و مقدمهء فاضلانهء آن از مرحوم مغفور دكتر مصطفى جواد ؛ و نيز استفاده شود از نفايس الفنون فى عرايس العيون ذيل « علم تصوف و توابع آن » فن پنجم « در علم فتوت » و همچنين كتاب « فتوت‌نامه » از ملا حسين واعظ كاشفى سبزوارى .